ASYMETRIA W SPORCIE I FIZJOTERAPII
Ocena asymetrii w sile/mocy kończyn dolnych jest jedną z najpopularniejszych metod monitorowania postępów procesu rehabilitacji i/lub oceny ryzyka kontuzji sportowców. Istnieje wiele metod porównywania kończyn między sobą, pod względem ich właściwości mechanicznych, np. badania izokinetyczne na dynamometrze Biodex lub proste testy skocznościowe (np. triple hop test). Istnieją przesłanki naukowe świadczące o tym, iż zawodnik może być narażony na większe ryzyko kontuzji, gdy asymetria jest > 15 % a inne badania wskazują na granicę > 10% (Bishop et al. 2020). Ale 15% asymetrii w czym? W jakim parametrze? W jakim teście?
To są pytania, na które warto odpowiedzieć, biorąc pod uwagę fakt, iż wielkość asymetrii jest tzw. „task specific”. Oznacza to, że różnica pomiędzy prawą a lewą kończyną (P i L) w skoku dosiężnym może wynieść 6%, natomiast w teście skoku w dal może to być już różnica na poziomie 20%. Dodatkowy problem stanowi wybór parametrów. Wykonując skok dosiężny (CMJ, ang. countermovement jump), można ocenić asymetrię pod względem wysokości skoku i jednocześnie zarejestrować różnice w wartościach siły koncentrycznej. Asymetria pomiędzy P i L może być równa 10 % i 15% kolejno dla tych parametrów. W takim razie, która zmienna jest bardziej związana z ryzykiem odniesienia kontuzji? Grafika poniżej prezentuje poziom asymetrii dla poszczególnych zmiennych po wykonaniu CMJ. Która zmienna będzie świadczyła o większym lub mniejszym ryzyku wystąpienia urazu?
ASYMETRIA U MŁODYCH ZAWODNIKÓW
Badania Bishopa et al. (2019) na piłkarzach w grupach wiekowych (U16, U18 i U23) wskazują, że im większa asymetria pomiędzy prawą i lewą kończyną (wysokość skoku), tym gorsze wyniki testu szybkości na 10 i 20m i zmiany kierunku biegu (test 505). Jednak badania te stoją w sprzeczności do innych eksperymentów, na które autor powołuje się w dyskusji. Niemniej, badania Bishopa zostały zreplikowane jeszcze przez Vanmeerhaeghe et al. (2020).
81 zawodników od 14 – 18 r. życia, reprezentujących różne dyscypliny sportowe (koszykówka, siatkówka, pika ręczna), poddano 3 różnym testom oceniającym asymetrię pomiędzy prawą a lewą kończyną (star excursion balance test [SEBT ANT], wyskok dosiężny na P i L [SLCMJ)] oraz skok w dal na P i L [OLHT]. Wyniki tego badania również wskazują, że im większa asymetria w SLCMJ (ang. single leg countermovement jump), tym gorszy czas na 30 m.
Wnioski z tych badań są takie, że u młodych zawodników rekomenduje się wprowadzenie strategii treningowych, które zmniejszyłyby różnicę pomiędzy kończynami. Proces redukcji poziomu asymetrii ma związek z powtarzalnością samego pomiaru. Nie chodzi tutaj o rzetelność, czyli o to jak duży jest rozrzut wyników pomiędzy dwoma pomiarami, tylko o to, że jeżeli jednego dnia wyszło, iż prawa kończyna jest silniejsza od lewej, to czy za 2-3 dni też należy spodziewać się takiego stanu rzeczy?
Aby ocenić tą prawidłowość liczy się tzw. współczynnik Kappa (od –1 do 1). Im wyższy wskaźnik, tym większa zgodność pomiaru. Inaczej mówiąc – jeśli raz wykazano, że prawa kończyna jest silniejsza od lewej, to przy kolejnym pomiarze, odległym o maks. 48 – 72h, też powinno tak być.
Badania wskazują, iż dla asymetrii liczonej dla wysokości skoku, siły koncentrycznej i/lub dla indeksu siły reaktywnej, współczynnik Kappa jest bardzo niski. Najlepiej prezentuje to poniższa grafika.
Wartości powyżej zera dla każdego zawodnika świadczą o tym, iż prawa kończyna uzyskała wyższą wysokość skoku, niż kończyna lewa. Wartości poniżej 0 świadczą o czymś odwrotnym (lewa silniejsza od prawej). Badania wykonano trzykrotnie w odstępie nie dłuższym niż 48 h. Zaobserwować można, że na 12 zawodników, aż 5 (prawie połowa grupy) charakteryzuje się rożnym kierunkiem asymetrii, w zależności od daty pomiaru. Można to interpretować w taki sposób: Zawodnik nr 9 w poniedziałek skakał wyżej na prawej kończynie niż na lewej. W środę role się odwróciły i to lewa była silniejsza od prawej, natomiast w piątek znowu prawa była silniejsza od lewej.
CZY TO OZNACZA, ŻE NIE POWINNO SIĘ MIERZYĆ ASYMETRII?
Testy asymetrii mogą okazać się najbardziej pomocne w procesie powrotu zawodnika na boisko/do gry po doznaniu kontuzji (ang. Return – to – play). Praca Patterno et al. (2000) wskazuje, iż ograniczenia w prawidłowym funkcjonowaniu kończyny mogą ciągnąć się nawet do 2 lat po rekonstrukcji ACL i pomimo faktu, iż zawodnik został dopuszczony do regularnych treningów.
Dzieje się tak dlatego, iż zazwyczaj gotowość zawodnika do powrotu na boisko ocenia się na podstawie testów, które nie są wrażliwe na subtelne zmiany nerwowo – mięśniowe. Wykres poniżej prezentuje co dzieje się z kończyną „zdrową” (bez wcześniejszej rekonstrukcji ACL – UNINVOLVED) i kończyną kontuzjowaną – INVOLVED podczas testu drop jump. Jest to zwykły „zeskok” z pudła o wysokości 30 cm na platformę dynamometryczną. Większą część siły reakcji podłoża przyjmuje kończyna „zdrowa” i jest to przejaw podświadomej kompensacji, czyli ochrony kończyny w której doszło do zabiegu rekonstrukcji.
Zdrowa kończyna przyjmuje na siebie większe siły zarówno podczas lądowania jak i odbicia. Badania wskazują, że od 5 do 24% osób, które przeszły zabieg rekonstrukcji ACL, doznaje ponownego zerwania więzadeł w kończynie zdrowej (bez wcześniejszego urazu) (Westin i Noyes 2011). Warto jednak również dodać, iż relatywnie mała kontuzja, taka jak skręcenie stawu skokowego, może ostatecznie wpływać na zaburzenia czuciowo – ruchowe całej kończyny i tym samym zwiększać ryzyko bardziej poważnego urazu.
Świadczą o tym badania Doherty et al. (2014). Dwa tygodnie po skręceniu stawu skokowego zawodnicy również wykonali test „drop jump”. Okazało się, że kończyna zdrowa absorbuje większą część siły reakcji podłoża i tym samym zawodnik podświadomie bardziej ją obciąża, co może mieć znaczenie w rozwoju urazów natury przeciążeniowej. Należy pamiętać, że wielkość asymetrii może być niewielka w fazie koncentrycznej wyskoku, natomiast co innego można zaobserwować podczas lądowania. A znaczna część urazów powstaje właśnie w trakcie lądowania po wyskoku.
Badania Van der Does (2015) wskazują, że gorsza zdolność do absorbowania energii jest związana z większym ryzykiem skręcenia stawu skokowego, a także z rozwojem urazów natury przeciążeniowej w obrębie stawu kolanowego. Dlatego takie testy powinny być przeprowadzane cyklicznie, aby szukać anomalii biomechanicznych u swoich zawodników.
WSKAZÓWKI PRAKTYCZNE
Rekomenduje się, aby zawodnik wykonywał test stojąc na platformie dynamometrycznej a siła reakcji podłoża rejestrowana była równocześnie z obu kończyn (niezależnie) podczas zwyczajnego skoku dosiężnego (wybicie z dwóch nóg). Współczynnik Kappa jest wyższy dla tego rodzaju skoku niż dla testu SLCMJ. U zawodników powracających po kontuzjach, zaleca się dodatkowo stosowanie testu „drop jump”, w celu oceny strategii lądowania, gdyż zwykły test skoku dosiężnego może nie być wrażliwy na zmiany nerwowo – mięśniowe.
Zestaw startowy
Odbierz darmowy plan treningowy i żywieniowy
Komplet na start — dopasowany do Twojego celu. Wybierz, na czym Ci zależy, a wyślemy Ci wszystko w PDF prosto na maila.
Bez spamu. Materiały przygotowane przez Adama, trenera New Level Sport. Wypisujesz się jednym kliknięciem.
